Kineska ograničenja izvoza na strateške resurse izazvala su duboke poremećaje u globalnim lancima snabdijevanja. Zapadne sile sada ubrzano razvijaju alternativne izvore jer rijetki zemni metali ostaju ključna komponenta za modernu vojnu i zelenu tehnologiju. Iako je Peking ove mjere zvanično nazvao nediskriminatornim, one su postale snažan instrument ekonomske geopolitike koji direktno pogađa automobilsku i odbrambenu industriju Sjedinjenih Američkih Država i Evrope.
Težinu situacije najbolje ilustruju podaci koje prenosi T portal. Kina trenutno kontroliše 60 odsto globalnog rudarenja i čak 91 odsto rafinisane proizvodnje ovih materijala. U segmentu trajnih magneta kineski udio dostiže 94 odsto. Od ukupno 20 minerala koji se smatraju strateški važnim, jedna država je vodeći prerađivač za njih 19. Prosječni tržišni udio Pekinga u preradi iznosi oko 70 odsto.
Eksplozija cijena i uticaj na odbranu
Poseban pritisak trpe sektori koji zavise od disprozijuma i terbijuma. Ovi minerali su neophodni za magnete u borbenim avionima F-35, podmornicama klase Virginia i vjetroturbinama. Cijene na međunarodnom tržištu su drastično porasle. Itrijev oksid je sa početnih šest do osam dolara skočio na raspon između 120 i 270 dolara po kilogramu. To predstavlja rast cijene od nevjerovatnih 4.400 odsto na pojedinim tržištima.
Geopolitičke tenzije su donekle ublažene nakon susreta američkog i kineskog predsjednika. Kina je u novembru 2025. godine suspendovala dodatne mjere na godinu dana, odnosno do 10. novembra 2026. godine. Ipak, ograničenja za prvobitnih sedam metala iz aprila ostaju na snazi. Izvoz itrijuma i disprozijuma je i dalje za 50 odsto niži u odnosu na period prije uvođenja kontrola.
Zapadni odgovor i nove investicije
Evropska unija je odgovorila usvajanjem plana ReSourceEU u decembru prošle godine. Ovaj program predviđa mobilizaciju tri milijarde eura u narednih 12 mjeseci za projekte snabdijevanja. Cilj je smanjenje strateške zavisnosti za 50 odsto do 2029. godine. Zakon o kritičnim sirovinama nalaže da do 2030. godine najmanje 10 odsto godišnje potrošnje dolazi iz domaće eksploatacije.
Sjedinjene Američke Države planiraju formiranje strateške rezerve vrijedne 12 milijardi dolara. Na samitu u Francuskoj, kompanija USA Rare Earth najavila je ulaganje od 175 miliona eura u pogone za preradu do 2030. godine. Generalna direktorica Barbara Humpton potvrdila je da će se investicija fokusirati na klaster u mjestu Lacq. Projekat bi trebao otvoriti više od 300 radnih mjesta uz podršku francuske vlade.
Stručnjaci procjenjuju da potpuna nezavisnost od kineskih izvora nije realna u periodu kraćem od dvadeset godina. Iako se očekuje značajan napredak u narednoj deceniji, zapadna industrija će privremeno ostati vezana za odluke Pekinga. Prema izvještajima agencija, Kina je poručila da će razmotriti američke zabrinutosti, ali bez precizno definisanih rokova ili mehanizama za provjeru stabilnosti snabdijevanja.
