Ovo nije solarna elektrana u Kini, ovo je Kapino Polje kod Nikšića

Iz vazduha liči na fotonaponske gigante iz pustinja Kine - redovi panela koji se pružaju koliko oko vidi, uredno poravnati, blistavi na suncu. Ali ovo je Kapino polje kod Nikšića, mjesto na kojem Elektroprivreda Crne Gore gradi kompleks od četiri solarne elektrane, sa investicijom od preko 36 miliona eura. Snimak iz drona, koji možete pogledati iznad, pokazuje razmjere projekta koji se rijetko viđaju u ovom dijelu Evrope.

Solarna elektrana Kapino polje: pregled po fazama

Kompleks se sastoji od četiri elektrane, svaka na svojoj lokaciji unutar istog područja kod Nikšića, između brana Slano i Vrtac te kanala Zete.

L1 i L2 su na terenu koji sezonski plavi zbog blizine akumulacija Slanog i Vrtačkog jezera, što je i uslovilo raspored gradnje. B2 je najveća pojedinačna jedinica u kompleksu - planirana na 459.000 kvadrata, sa oko 64.800 panela i očekivanom godišnjom proizvodnjom preko 50 gigavat-časova, dovoljno za napajanje desetina hiljada domaćinstava. Ekološka saglasnost za B1 dobijena je sredinom juna 2026, dok je tender za panele za L1 raspisan još početkom 2025.

Kad se Kapino polje pusti: Crna Gora će proizvoditi najviše solarne energije po stanovniku u regionu

Kapino polje je poslednja velika faza u nizu elektrana koje EPCG gradi širom zemlje - Krupac (47 MW), Gračanica (20 MW), Željezara (26,47 MW) i elektrane na branama Vrtac, Slano i Krupac (5,95 MW). Kad B2, poslednja faza Kapinog polja, bude puštena u pogon krajem 2027, sve ove elektrane zajedno će proizvoditi dovoljno da Crna Gora, po broju stanovnika, prestigne svaku drugu državu bivše Jugoslavije po solarnoj energiji.

Konkretno: pomenute elektrane zajedno iznose 151,7 MW, što na 620.000 stanovnika znači oko 245 W solarne energije po stanovniku. Za poređenje, ekvivalentni kapaciteti u Hrvatskoj (HEP) iznose oko 200-250 MW, ali na skoro 3,85 miliona stanovnika to je svega oko 52-65 W po stanovniku - Crna Gora je mala zemlja, ali u ovoj disciplini trenutno nema premca u regionu.

Bitna razlika u odnosu na region nije samo u brojkama nego i u strukturi. Za razliku od Hrvatske ili Sjeverne Makedonije, gdje veći dio solarnih kapaciteta dolazi od privatnih komercijalnih investitora, u Crnoj Gori je situacija obrnuta — preko 90% novoizgrađenih solarnih kapaciteta je ili u punom državnom vlasništvu, ili ga je izgradila i finansirala EPCG (više o tome u nastavku teksta).

Kad se sve sabere Crna Gora prema trenutnim projekcijama dostiže oko 506 W solarne energije po stanovniku do kraja 2027, što je i dalje ispred ili u rangu sa Hrvatskom (procjena ~480-495 W/stanovniku). Ključna razlika: crnogorski rezultat je gotovo u potpunosti proizvod državne politike, dok je hrvatski većinski proizvod privatnog tržišta.

Model koji je Crna Gora primijenila prije nego što je to postalo obavezno u EU

Kapino polje nije jedini način na koji Crna Gora gradi solarnu energiju - a drugi model je, gledano iz današnje perspektive, možda i važniji. Paralelno sa velikim postrojenjima, EPCG kroz programe Solari 3000+, 500+ i 5000+ subvencioniše ugradnju panela na privatnim krovovima - domaćinstvima, firmama, stambenim zgradama. EPCG kroz svoju kompaniju EPCG-Solar gradnja neposredno gradi i finansira instalaciju panela za korisnike, dok vlasništvo nad panelima ostaje kod fizičkih i pravnih lica. Kroz ove programe do sada je realizovano preko 89 MWp, a najavljeni program Solari 10.000+ dodaje još 80 MWp tokom 2027. i 2028. godine.

Ovaj model - masovna, subvencionisana solarizacija krovnog fonda kroz cijelu državu - je upravo ono što Evropska unija tek sada uvodi kao zakonsku obavezu. Revidirana Direktiva o energetskim svojstvima zgrada (EU 2024/1275), na snazi od maja 2024, propisuje da nove javne i poslovne zgrade preko 250 m² moraju imati solarne panele već od 2026-2027, a sve nove stambene zgrade od 2029-2030. Crna Gora nije članica EU i ta obaveza je formalno ne pogađa, ali kroz Solare 3000+/500+/5000+ zemlja je, dobrovoljno i uz subvencije, već nekoliko godina ranije počela da radi upravo ono što EU sada propisuje zakonom svim članicama.

Ono što ovaj model dodatno izdvaja jeste način na koji se obračunava proizvedena struja. Za domaćinstva i stambene zajednice, EPCG kroz Solare+ primjenjuje neto mjerenje - višak struje koji korisnik preda u mrežu jednog mjeseca direktno umanjuje potrošnju sljedećeg mjeseca, kilovat za kilovat, po istoj cijeni koju bi inače platio za tu struju. Ovo je povoljniji model od onog koji sada uvode pojedine zemlje EU, gdje se prelazi na tzv. neto fakturiranje - višak se otkupljuje po posebnoj, značajno nižoj cijeni od maloprodajne (Hrvatska, na primjer, od 2026. uvodi upravo ovakav model). U kombinaciji sa činjenicom da je najveći dio novoizgrađenih solarnih kapaciteta u Crnoj Gori u punom državnom vlasništvu, ovo je model koji zaslužuje da se nazove pravom zelenom agendom - ne samo izgradnja kapaciteta, nego i pravičan odnos prema građanima koji u njoj učestvuju.

Šira slika: investicioni ciklus koji stoji iza Kapinog polja

Kapino polje nije izolovan projekat, nego dio investicionog ciklusa EPCG-a koji, prema internim projekcijama kompanije, uključuje sve obnovljive izvore (solarne, vjetro i hidro):

Uz ovo, EPCG razvija dodatnih oko 700 MW kroz strateška partnerstva, uključujući solarnu elektranu Štedim od 137 MWp i plutajuću solarnu elektranu na Slanom jezeru od 48,75 MW, dok je u pripremi preko 20 privatnih investitora sa najavljenim projektima ukupne snage preko 3,3 gigavata.

Kritički glas: CZIP i pitanje lokacije

Izgradnju kompleksa osporava Centar za zaštitu i proučavanje ptica (CZIP), koji Kapino polje smatra ekološki osjetljivom zonom, potencijalnim četvrtim RAMSAR područjem i budućim Natura 2000 lokalitetom u Crnoj Gori. Prema njihovoj analizi Mapiranje solarnog i vjetro potencijala u Opštini Nikšić, lokacija je označena kao konfliktna zona za energetske objekte upravo zbog visoke prostorne osjetljivosti.

Zaključak

Kapino polje je, u zbiru, više od jedne elektrane, pokazna vježba koliko brzo Crna Gora, uprkos malim razmjerama zemlje, može da gradi energetsku infrastrukturu kad postoji jasan plan i obezbijeđeno finansiranje. Kad bude gotovo krajem 2027, zajedno sa Krupcem, Gračanicom, Željezarom i ostalim elektranama, Crna Gora će po solarnoj energiji po stanovniku voditi u čitavom regionu bivše Jugoslavije. Uz to, paralelni programi Solari 3000+/500+/5000+/10.000+ pokazuju da zemlja nekoliko godina ranije radi ono što Evropska unija sada propisuje zakonom svojim članicama, masovnu solarizaciju krovova. Pitanje koje ostaje otvoreno nije da li će Crna Gora nastaviti ovim tempom, brojke to već potvrđuju, nego da li će uspjeti da uskladi tu ambiciju sa zaštitom prostora na kojem se ta ambicija gradi.