Globalna energetska tržišta pogođena su nezapamćenom nestabilnošću od početka vojnog sukoba u Iranu krajem februara 2026. godine. Cijene dizela na međunarodnim berzama bilježe dramatične promjene dok blokada Hormuškog moreuza direktno ograničava protok sirove nafte. U određenim zemljama u razvoju zabilježen je ekstremni rast troškova koji premašuje 80 odsto. Evropa za sada pokazuje veću otpornost uz umjerenije korekcije cijena zahvaljujući strateškim rezervama i brzim državnim intervencijama. Ovakav razvoj situacije dodatno opterećuje globalne lance snabdijevanja i povećava troškove transporta na svim kontinentima.
Uticaj blokade na Bliskom istoku
Hormuški tjesnac predstavlja jednu od najvažnijih tačaka za svjetski promet energenata. Kroz ovaj uski prolaz prolazi približno 20 odsto ukupne globalne ponude nafte. Svaki poremećaj u ovom regionu automatski izaziva paniku na berzama u Londonu i Njujorku. Investitori strahuju od dugotrajnog prekida isporuka iz ključnih zemalja proizvođača poput Saudijske Arabije i Kuvajta.
Analitičari ističu da je fizički prekid trgovinskih ruta opasniji od ranijih energetskih šokova. Dok su se prethodne krize mogle ublažiti promjenom dobavljača sada je logistika postala glavni problem. Troškovi osiguranja za tankere u regionu porasli su višestruko u svega nekoliko sedmica. To direktno utiče na formiranje maloprodajnih cijena na pumpama širom svijeta.
Ekstremna poskupljenja u zemljama u razvoju
Dok razvijene ekonomije imaju mehanizme zaštite mnoge države u Aziji i Africi suočavaju se sa kolapsom tržišta goriva. U pojedinim zemljama cijene dizela su porasle za više od 80 odsto od početka neprijateljstava. Ovakav skok cijena goriva izazvao je talas inflacije koji pogađa osnovne životne namirnice. Lokalne ekonomije nemaju fiskalni prostor da subvencionišu ovoliki porast troškova energije.
Nedostatak strateških rezervi čini ove države izuzetno ranjivim na spoljne šokove. Privatni uvoznici često nisu u stanju da nabave potrebne količine po novim cijenama. To dovodi do nestašica i redova na benzinskim stanicama. Situacija je posebno kritična u sektorima poljoprivrede i javnog prevoza koji direktno zavise od dizel goriva.
Umjerenija situacija na evropskom kontinentu
Evropska tržišta su reagovala mirnije uprkos značajnim poskupljenjima sirove nafte. Prosječan rast cijena dizela u Evropskoj uniji iznosi oko 30 odsto. Države članice aktivno koriste svoje obavezne rezerve kako bi amortizovale nagle skokove. Pored toga mnoge vlade su uvele privremena ograničenja marži ili smanjile akcize na gorivo.
Iako su cijene na pumpama rekordne one su i dalje daleko od ekstremnih scenarija viđenih u drugim regijama. Najveći pritisak osjećaju transportne firme koje posluju na dugim relacijama. Ipak diversifikacija izvora energije tokom proteklih godina pomogla je Evropi da izbjegne najgori scenario. Stabilnost evropskog tržišta zavisiće od daljeg trajanja sukoba na Bliskom istoku.
Sve oči su sada uprte u diplomatske napore za deeskalaciju situacije u regionu. Ako sukob potraje duže od nekoliko mjeseci evropske rezerve mogle bi početi da opadaju. Tada bi moglo doći do novog talasa poskupljenja koji bi bio teže kontrolisati. Za sada tržište ostaje oprezno ali funkcionalno uz stalni nadzor regulatornih tijela.
