Poreski podsticaji predstavljaju jedan od najsloženijih instrumenata ekonomske politike jer njihova neefikasnost može koštati državu više nego direktna budžetska davanja. Prema analizi koju potpisuje poreski ekspert Biljana Obradović, najnovija verzija OECD baze podataka o podsticajima otvara ključno pitanje opravdanosti ovih mjera. Fokus nije na samim stopama, već na činjenici da države često subvencionišu projekte koji bi se realizovali i bez finansijskih olakšica. Ovaj fenomen, poznat kao redundancy effect, pretvara potencijalni razvojni alat u nepotreban gubitak javnih prihoda.
Skriveni troškovi i efekat suvišnosti
Problem nastaje kada poreski podsticaji ne mijenjaju odluku investitora, već mu samo uvećavaju profit na račun državnog budžeta. OECD sugeriše da bi države morale precizno definisati koji problem pokušavaju riješiti prije nego što se odreknu prihoda. Ukoliko su prepreka investicijama loša infrastruktura ili spora administracija, poreske olakšice neće eliminisati te korijenske uzroke. U takvim scenarijima, država praktično finansira investiciju koja bi svakako postojala.
Finansijski uticaj poreskih olakšica često ostaje nevidljiv jer se ne knjiži kao direktan budžetski rashod. Kako navodi Obradović, kada država oprosti 10 miliona eura poreza, ekonomski efekat je identičan kao da je taj iznos direktno isplaćen iz budžeta. Razlika je u tome što su subvencije predmet javne rasprave, dok poreski rashodi često prolaze ispod radara. Zbog toga je neophodno da ministarstva finansija preuzmu vodeću ulogu u nadzoru ovih sistema.
Izazovi za male ekonomije poput Crne Gore
Za male države kao što je Crna Gora, svaki pogrešno dizajniran podsticaj ima nesrazmjerno veliki uticaj na javne resurse. Veliki sistemi lakše apsorbuju fiskalne greške, dok male ekonomije moraju svaku mjeru bazirati na mjerljivim ciljevima. Uspjeh se ne mjeri brojem odobrenih olakšica, već dokazom da bi investicija izostala bez te podrške. Ukoliko taj dokaz ne postoji, poreska politika se pretvara u skupu pretpostavku plaćenu novcem građana.
Efikasna politika zahtijeva odgovore na četiri ključna pitanja o troškovima, ciljevima i trajanju mjera. OECD naglašava da institucije zadužene za privlačenje investicija i one zadužene za finansije moraju imati usklađene prioritete. Bez jasne institucionalne odgovornosti, rizik od rasipanja javnog novca raste. Tek uz preciznu analizu troškova i koristi, poreski podsticaji mogu postati stvarni generatori inovacija i tehnološke transformacije.
